​ಭಾರತದ ಉಕ್ಕಿನ ಮಹಿಳೆ: ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ

​ಭಾರತದ ಉಕ್ಕಿನ ಮಹಿಳೆ: ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ

​೧. ಪೀಠಿಕೆ:

​ಭಾರತದ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ "ಉಕ್ಕಿನ ಮಹಿಳೆ" (Iron Lady of India) ಎಂದೇ ಖ್ಯಾತರಾದವರು ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ. ಇವರು ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿ ಮತ್ತು ಭಾರತದ ಅತಿ ದೀರ್ಘಕಾಲ ಸೇವೆ ಸಲ್ಲಿಸಿದ ಪ್ರಧಾನಿಗಳಲ್ಲಿ ಒಬ್ಬರು. ಅವರ ದೃಢ ನಿರ್ಧಾರಗಳು, ಧೈರ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಚತುರತೆ ಭಾರತವನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ಮಟ್ಟದಲ್ಲಿ ಶಕ್ತಿಯುತ ರಾಷ್ಟ್ರವಾಗಿ ರೂಪಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡಿತು.

​೨. ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಶಿಕ್ಷಣ

​ಜನನ: ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ನವೆಂಬರ್ ೧೯, ೧೯೧೭ ರಂದು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಅಲಹಾಬಾದ್‌ನಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.

​ಕುಟುಂಬ: ಇವರ ತಂದೆ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನಿ ಪಂಡಿತ್ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ ಮತ್ತು ತಾಯಿ ಕಮಲಾ ನೆಹರೂ.

​ಶಿಕ್ಷಣ: ಇವರು ಭಾರತದ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನ ಹಾಗೂ ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್ ವಿಶ್ವವಿದ್ಯಾಲಯದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದರು. ಬಾಲ್ಯದಿಂದಲೇ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲಿ ಬೆಳೆದ ಇವರು, 'ವಾನರ ಸೇನೆ' ಎಂಬ ಮಕ್ಕಳ ಪಡೆಯನ್ನು ಕಟ್ಟಿ ದೇಶ ಸೇವೆಗೆ ಮುಂದಾಗಿದ್ದರು.

​೩. ರಾಜಕೀಯ ಪಯಣ

​ತಂದೆ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯಲ್ಲಿ ಅವರ ಆಪ್ತ ಸಹಾಯಕಿ ಹಾಗೂ ಸಲಹೆಗಾರರಾಗಿ ಕಾರ್ಯನಿರ್ವಹಿಸಿದ ಇಂದಿರಾ, ರಾಜಕೀಯದ ಸೂಕ್ಷ್ಮಗಳನ್ನು ಹತ್ತಿರದಿಂದ ಕಂಡಿದ್ದರು.

​ಪದಗ್ರಹಣ: ೧೯೬೬ ರಲ್ಲಿ ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ನಿಧನದ ನಂತರ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಮೊದಲ ಬಾರಿಗೆ ಭಾರತದ ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ವೀಕರಿಸಿದರು.

​ಚುನಾವಣೆ: ೧೯೭೧ ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ "ಗರಿಬಿ ಹಠಾವೋ" (ಬಡತನ ನಿರ್ಮೂಲನೆ) ಎಂಬ ಘೋಷಣೆಯೊಂದಿಗೆ ಅಭೂತಪೂರ್ವ ಜಯ ಗಳಿಸಿದರು.

​೪. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಸಾಧನೆಗಳು ಮತ್ತು ಧೈರ್ಯದ ನಿರ್ಧಾರಗಳು

​ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯು ಕೆಲವು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ಬದಲಾವಣೆಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು:

​ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ (೧೯೬೯): ಸಾಮಾನ್ಯ ಜನರಿಗೂ ಬ್ಯಾಂಕಿಂಗ್ ಸೌಲಭ್ಯ ಸಿಗುವಂತೆ ಮಾಡಲು ೧೪ ಪ್ರಮುಖ ಖಾಸಗಿ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಿಸಿದರು.

​೧೯೭೧ ರ ಇಂಡೋ-ಪಾಕ್ ಯುದ್ಧ: ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಿರುದ್ಧದ ಯುದ್ಧದಲ್ಲಿ ಭಾರತಕ್ಕೆ ವಿಜಯ ತಂದುಕೊಟ್ಟು, 'ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ'ದ ಉದಯಕ್ಕೆ ಕಾರಣರಾದರು. ಇದು ಅವರ ಶೌರ್ಯದ ಪರಾಕಾಷ್ಠೆಯಾಗಿತ್ತು.

​ಪೋಖ್ರಾನ್ ಅಣು ಪರೀಕ್ಷೆ (೧೯೭೪): 'ಸ್ಮೈಲಿಂಗ್ ಬುದ್ಧ' ಎಂಬ ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಭೂಗತ ಅಣು ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ನಡೆಸಿ, ಭಾರತವನ್ನು ಅಣುಶಕ್ತಿ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಿದರು.

​ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ: ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಆಹಾರ ಧಾನ್ಯಗಳ ಕೊರತೆಯನ್ನು ನೀಗಿಸಲು ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿಗೆ ಒತ್ತು ನೀಡಿದರು.

​೫. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಮತ್ತು ಸವಾಲುಗಳು

​೧೯೭೫ ರಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ದೇಶದಲ್ಲಿ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿಯನ್ನು (Emergency) ಹೇರಿದರು. ಇದು ಅವರ ರಾಜಕೀಯ ಜೀವನದ ಅತ್ಯಂತ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ನಿರ್ಧಾರವಾಗಿತ್ತು. ಇದರಿಂದಾಗಿ ೧೯೭೭ ರ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಸೋಲನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು. ಆದರೆ, ಕೇವಲ ಮೂರೇ ವರ್ಷಗಳಲ್ಲಿ (೧೯೮೦) ಮತ್ತೆ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬರುವ ಮೂಲಕ ತಮ್ಮ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ಸಾಬೀತುಪಡಿಸಿದರು.

​೬. ಅಂತ್ಯ

​ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೩೧, ೧೯೮೪ ರಂದು ಅವರದೇ ಅಂಗರಕ್ಷಕರಿಂದ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಹತ್ಯೆಯಾಯಿತು. ದೇಶದ ಏಕತೆ ಮತ್ತು ಅಖಂಡತೆಗಾಗಿ ಅವರು ತಮ್ಮ ಪ್ರಾಣವನ್ನೇ ಅರ್ಪಿಸಿದರು.

​

​ಭಾರತದ ಧೀಮಂತ ನಾಯಕಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ: ಅಪ್ರತಿಮ ಶೌರ್ಯ ಮತ್ತು ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆಯ ಮಹಾಗಾಥೆ

​೧. ಪೀಠಿಕೆ: ಉಕ್ಕಿನ ಮಹಿಳೆಯ ಉದಯ

​ಭಾರತದ ರಾಜಕೀಯ ಇತಿಹಾಸದಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಹೆಸರು ಅಚ್ಚಳಿಯದ ಮುದ್ರೆಯೊತ್ತಿದೆ. 'ಉಕ್ಕಿನ ಮಹಿಳೆ' (Iron Lady) ಎಂದು ಜಗತ್ತಿನಾದ್ಯಂತ ಪ್ರಖ್ಯಾತಿ ಪಡೆದ ಇವರು, ಕೇವಲ ನೆಹರೂ ಅವರ ಮಗಳಾಗಿ ಮಾತ್ರವಲ್ಲದೆ, ಸ್ವಂತ ಬಲದಿಂದ ದೇಶವನ್ನು ಮುನ್ನಡೆಸಿದ ಮಹಾನ್ ನಾಯಕಿ. ಬಡತನ, ಯುದ್ಧ, ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಒತ್ತಡಗಳು ಮತ್ತು ಆಂತರಿಕ ಕಲಹಗಳ ನಡುವೆಯೂ ಭಾರತವನ್ನು ಜಾಗತಿಕ ವೇದಿಕೆಯಲ್ಲಿ ಅಲುಗಾಡದ ಶಕ್ತಿಯನ್ನಾಗಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ ಕೀರ್ತಿ ಇವರಿಗೆ ಸಲ್ಲುತ್ತದೆ.

​೨. ಬಾಲ್ಯ ಮತ್ತು ಪ್ರಭಾವಶಾಲಿ ಕುಟುಂಬ ಹಿನ್ನೆಲೆ

​ಇಂದಿರಾ ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿನಿ ಗಾಂಧಿ ಅವರು ನವೆಂಬರ್ ೧೯, ೧೯೧೭ ರಂದು ಉತ್ತರ ಪ್ರದೇಶದ ಪವಿತ್ರ ನಗರಿ ಅಲಹಾಬಾದ್‌ನ 'ಆನಂದ ಭವನ'ದಲ್ಲಿ ಜನಿಸಿದರು.

​ವಂಶಾವಳಿ: ಇವರ ತಂದೆ ಜವಾಹರಲಾಲ್ ನೆಹರೂ ಅವರು ಭಾರತದ ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ಮುಂಚೂಣಿ ನಾಯಕರು ಮತ್ತು ಸ್ವತಂತ್ರ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಪ್ರಧಾನಿ. ತಾಯಿ ಕಮಲಾ ನೆಹರೂ.

​ವಾನರ ಸೇನೆ: ಸ್ವಾತಂತ್ರ್ಯ ಹೋರಾಟದ ವಾತಾವರಣದಲ್ಲೇ ಬೆಳೆದ ಇಂದಿರಾ, ಹತ್ತು ವರ್ಷದ ಬಾಲಕಿಯಾಗಿದ್ದಾಗಲೇ ಮಕ್ಕಳನ್ನು ಸೇರಿಸಿ 'ವಾನರ ಸೇನೆ' ಎಂಬ ತಂಡವನ್ನು ಕಟ್ಟಿದರು. ಇದು ಪೊಲೀಸರ ಮೇಲೆ ನಿಗಾ ಇಡಲು ಮತ್ತು ಹೋರಾಟಗಾರರಿಗೆ ಸಂದೇಶ ರವಾನಿಸಲು ಸಹಾಯ ಮಾಡುತ್ತಿತ್ತು.

​ಶಿಕ್ಷಣ: ರವೀಂದ್ರನಾಥ ಟ್ಯಾಗೋರ್ ಅವರ ಶಾಂತಿನಿಕೇತನದಲ್ಲಿ ಶಿಕ್ಷಣ ಪಡೆದ ಇವರು, ನಂತರ ಸ್ವಿಟ್ಜರ್ಲೆಂಡ್ ಮತ್ತು ಇಂಗ್ಲೆಂಡ್‌ನ ಆಕ್ಸ್‌ಫರ್ಡ್‌ನಲ್ಲಿ ಉನ್ನತ ವ್ಯಾಸಂಗ ಮಾಡಿದರು. ಟ್ಯಾಗೋರರು ಇವರಿಗೆ 'ಪ್ರಿಯದರ್ಶಿನಿ' ಎಂದು ನಾಮಕರಣ ಮಾಡಿದ್ದರು.

​೩. ದಾಂಪತ್ಯ ಜೀವನ ಮತ್ತು ಆರಂಭಿಕ ರಾಜಕೀಯ

​೧೯೪೨ ರಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಅವರು ಫಿರೋಜ್ ಗಾಂಧಿಯವರನ್ನು ವಿವಾಹವಾದರು. ಕ್ವಿಟ್ ಇಂಡಿಯಾ ಚಳವಳಿಯ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅವರು ಜೈಲು ವಾಸವನ್ನೂ ಅನುಭವಿಸಿದರು. ೧೯೫೦ ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ತಂದೆ ನೆಹರೂ ಅವರಿಗೆ ರಾಜಕೀಯದಲ್ಲಿ ನೆರವಾಗುತ್ತಾ, ಕಾಂಗ್ರೆಸ್ ಪಕ್ಷದ ಅಧ್ಯಕ್ಷರಾಗಿ (೧೯೫೯) ಜವಾಬ್ದಾರಿ ನಿಭಾಯಿಸಿದರು.

​೪. ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಅಧಿಕಾರ ಸ್ವೀಕಾರ

​೧೯೬೪ ರಲ್ಲಿ ನೆಹರೂ ನಿಧನರಾದ ನಂತರ ಲಾಲ್ ಬಹದ್ದೂರ್ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳು ಪ್ರಧಾನಿಯಾದರು. ಅವರ ಸಂಪುಟದಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಅವರು ಮಾಹಿತಿ ಮತ್ತು ಪ್ರಸಾರ ಖಾತೆ ಸಚಿವರಾಗಿದ್ದರು. ೧೯೬೬ ರಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಿಗಳ ಅನಿರೀಕ್ಷಿತ ಮರಣದ ನಂತರ, ಮೊರಾರ್ಜಿ ದೇಸಾಯಿ ಅವರಂತಹ ಹಿರಿಯ ನಾಯಕರನ್ನು ಎದುರಿಸಿ ಇಂದಿರಾ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಮಹಿಳಾ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿ ಆಯ್ಕೆಯಾದರು. ಆಗಿನ ರಾಜಕೀಯ ಪಂಡಿತರು ಇವರನ್ನು 'ಗೂಂಗಿ ಗುಡಿಯಾ' (ಮೌನಿ ಗೊಂಬೆ) ಎಂದು ಕರೆದಿದ್ದರು, ಆದರೆ ನಂತರ ಅವರು ತೋರಿದ ಧೈರ್ಯ ಎಲ್ಲರ ಬಾಯಿ ಮುಚ್ಚಿಸಿತು.

​೫. ಐತಿಹಾಸಿಕ ಮತ್ತು ಕ್ರಾಂತಿಕಾರಿ ನಿರ್ಧಾರಗಳು

​ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಆಡಳಿತ ಕಾಲವು ಕೆಲವು ಅತ್ಯಂತ ಕಠಿಣ ನಿರ್ಧಾರಗಳಿಗೆ ಸಾಕ್ಷಿಯಾಯಿತು:

​ಬ್ಯಾಂಕುಗಳ ರಾಷ್ಟ್ರೀಕರಣ (೧೯೬೯): ದೇಶದ ೧೪ ಪ್ರಮುಖ ಬ್ಯಾಂಕುಗಳನ್ನು ಸರ್ಕಾರಿ ಸ್ವಾಮ್ಯಕ್ಕೆ ತರುವ ಮೂಲಕ ಸಾಮಾನ್ಯ ಪ್ರಜೆಗಳಿಗೂ ಸಾಲದ ಸೌಲಭ್ಯ ಸಿಗುವಂತೆ ಮಾಡಿದರು.

​ಪ್ರಿವಿ ಪರ್ಸ್ ರದ್ದತಿ: ಸಂಸ್ಥಾನಗಳ ರಾಜ ಮಹಾರಾಜರಿಗೆ ನೀಡುತ್ತಿದ್ದ ಗೌರವ ಧನವನ್ನು ರದ್ದುಗೊಳಿಸಿ ಸಮಾನತೆ ತಂದರು.

​ಹಸಿರು ಕ್ರಾಂತಿ (Green Revolution): ಆಹಾರಕ್ಕಾಗಿ ಪರದೇಶಗಳ ಮೇಲೆ ಅವಲಂಬಿತವಾಗಿದ್ದ ಭಾರತವನ್ನು ಸ್ವಾವಲಂಬಿಯನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ಕೃಷಿಯಲ್ಲಿ ಸುಧಾರಣೆ ತಂದರು.

​೬. ೧೯೭೧ ರ ಯುದ್ಧ ಮತ್ತು ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶದ ಉದಯ

​ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಜೀವನದ ಅತ್ಯಂತ ಹೆಮ್ಮೆಯ ಕ್ಷಣವೆಂದರೆ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ವಿರುದ್ಧದ ಜಯ. ಪೂರ್ವ ಪಾಕಿಸ್ತಾನದಲ್ಲಿ ನಡೆಯುತ್ತಿದ್ದ ದೌರ್ಜನ್ಯವನ್ನು ತಡೆದು, ಲಕ್ಷಾಂತರ ನಿರಾಶ್ರಿತರಿಗೆ ಆಶ್ರಯ ನೀಡಿ, ಪಾಕಿಸ್ತಾನದ ಸೇನೆಯನ್ನು ಮಣಿಸಿದರು. ಇದರ ಫಲವಾಗಿ 'ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ' ಎಂಬ ಹೊಸ ದೇಶ ಉದಯವಾಯಿತು. ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಅಮೆರಿಕದಂತಹ ದೊಡ್ಡ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಬೆದರಿಕೆಯನ್ನೂ ಲೆಕ್ಕಿಸದೆ ಅವರು ತೋರಿದ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕ ಚತುರತೆಗಾಗಿ ವಿರೋಧ ಪಕ್ಷದ ನಾಯಕ ಅಟಲ್ ಬಿಹಾರಿ ವಾಜಪೇಯಿ ಅವರು ಇಂದಿರಾರನ್ನು 'ದುರ್ಗೆ' ಎಂದು ಬಣ್ಣಿಸಿದರು.

​೭. ಪೋಖ್ರಾನ್ ಅಣು ಪರೀಕ್ಷೆ: ಶಕ್ತಿಯ ಪ್ರದರ್ಶನ

​೧೯೭೪ ರಲ್ಲಿ ರಾಜಸ್ಥಾನದ ಪೋಖ್ರಾನ್‌ನಲ್ಲಿ 'ಸ್ಮೈಲಿಂಗ್ ಬುದ್ಧ' ಹೆಸರಿನಲ್ಲಿ ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಅಣು ಪರೀಕ್ಷೆಯನ್ನು ಯಶಸ್ವಿಯಾಗಿ ನಡೆಸಿದರು. ಇದರ ಮೂಲಕ ಭಾರತವು ಅಣುಶಕ್ತಿ ಹೊಂದಿದ ವಿಶ್ವದ ಕೆಲವೇ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ಸಾಲಿಗೆ ಸೇರ್ಪಡೆಯಾಯಿತು.

​೮. ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ (೧೯೭೫ - ೧೯೭೭): ಒಂದು ಕರಾಳ ಛಾಯೆ

​ಇಂದಿರಾ ಅವರ ಅಧಿಕಾರಾವಧಿಯ ಅತ್ಯಂತ ವಿವಾದಾತ್ಮಕ ಭಾಗ ಎಂದರೆ ತುರ್ತು ಪರಿಸ್ಥಿತಿ ಹೇರಿಕೆ. ನಾಗರಿಕರ ಮೂಲಭೂತ ಹಕ್ಕುಗಳನ್ನು ಕಿತ್ತುಕೊಂಡು, ಮಾಧ್ಯಮಗಳ ಮೇಲೆ ಸೆನ್ಸಾರ್‌ಶಿಪ್ ಹೇರಿದ್ದು ಇಂದಿಗೂ ಟೀಕೆಗೆ ಗುರಿಯಾಗುತ್ತದೆ. ಆದರೆ, ಶಿಸ್ತು ಮತ್ತು ಆರ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಾಗಿ ಇದು ಅಗತ್ಯವಾಗಿತ್ತು ಎಂಬುದು ಅವರ ವಾದವಾಗಿತ್ತು. ನಂತರ ನಡೆದ ಚುನಾವಣೆಯಲ್ಲಿ ಅವರು ಭಾರಿ ಸೋಲನ್ನು ಅನುಭವಿಸಿದರು.

​೯. ಪುನರಾಗಮನ ಮತ್ತು ಆಪರೇಷನ್ ಬ್ಲೂ ಸ್ಟಾರ್

​ಸೋಲಿನ ನಂತರ ಕುಗ್ಗದ ಇಂದಿರಾ, ೧೯೮೦ ರಲ್ಲಿ ಮತ್ತೆ ಪ್ರಚಂಡ ಬಹುಮತದೊಂದಿಗೆ ಅಧಿಕಾರಕ್ಕೆ ಬಂದರು. ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದಿಗಳು ಸಿಖ್ಖರ ಪವಿತ್ರ ಸ್ವರ್ಣ ಮಂದಿರದಲ್ಲಿ ಅಡಗಿಕೊಂಡಾಗ, ಅಲ್ಲಿಂದ ಅವರನ್ನು ಹೊರಹಾಕಲು 'ಆಪರೇಷನ್ ಬ್ಲೂ ಸ್ಟಾರ್' ಎಂಬ ಸೇನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಗೆ ಆದೇಶಿಸಿದರು. ಈ ನಿರ್ಧಾರವು ಅವರಿಗೆ ಮಾರಕವಾಗಿ ಪರಿಣಮಿಸಿತು.

​೧೦. ಪ್ರಾಣತ್ಯಾಗ ಮತ್ತು ಅಂತಿಮ ದಿನಗಳು

​ಅಕ್ಟೋಬರ್ ೩೧, ೧೯೮೪ ರಂದು ಅವರದೇ ಅಂಗರಕ್ಷಕರು ಅವರನ್ನು ಗುಂಡಿಕ್ಕಿ ಕೊಂದರು. ಸಾಯುವ ಒಂದು ದಿನ ಮುಂಚೆ ಅವರು ಹೇಳಿದ ಮಾತುಗಳು ಇಂದಿಗೂ ಚಿರಸ್ಮರಣೀಯ: "ನನ್ನ ರಕ್ತದ ಪ್ರತಿ ಹನಿಯೂ ಈ ದೇಶದ ಏಕತೆಗಾಗಿ ಮತ್ತು ಅಖಂಡತೆಗಾಗಿ ಧಾರೆ ಎರೆಯಲ್ಪಡಲಿ."

​ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿ ಕೇವಲ ಪ್ರಧಾನ ಮಂತ್ರಿಯಾಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಅವರು ಭಾರತದ ಹೆಣ್ಣುಮಕ್ಕಳ ಶಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತವಾಗಿದ್ದರು. ಅವರ ಜೀವನವು ಗೆಲುವು, ಸೋಲು, ವಿವಾದ ಮತ್ತು ಬಲಿದಾನಗಳ ಸಂಗಮವಾಗಿದೆ. ಭಾರತವು ಇಂದು ಜಾಗತಿಕವಾಗಿ ತಲೆ ಎತ್ತಿ ನಿಲ್ಲಲು ಅವರು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಬುನಾದಿ ಬಹಳ ದೊಡ್ಡದಿದೆ.

ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಜೀವನದ ಅತ್ಯಂತ ಪ್ರಮುಖ ಘಟ್ಟಗಳು:

​೧. ಅಂತರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ರಾಜತಾಂತ್ರಿಕತೆ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾ ಜೊತೆಗಿನ ಸ್ನೇಹ ಹಸ್ತ

​ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಪ್ರಧಾನಿಯಾಗಿದ್ದ ಕಾಲಘಟ್ಟವು 'ಶೀತಲ ಸಮರ'ದ (Cold War) ಉತ್ತುಂಗದಲ್ಲಿದ್ದ ಸಮಯವಾಗಿತ್ತು. ಅಮೆರಿಕ ಮತ್ತು ರಷ್ಯಾ ಎರಡು ಬಣಗಳಾಗಿ ಜಗತ್ತನ್ನು ವಿಭಜಿಸಿದ್ದವು.

​ಭಾರತ-ರಷ್ಯಾ ಶಾಂತಿ ಒಪ್ಪಂದ (೧೯೭೧): ಬಾಂಗ್ಲಾದೇಶ ವಿಮೋಚನಾ ಯುದ್ಧಕ್ಕೆ ಮುಂಚಿತವಾಗಿ, ಇಂದಿರಾ ಅವರು ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯಾ ಜೊತೆ ೨೦ ವರ್ಷಗಳ ಕಾಲದ "ಶಾಂತಿ ಮತ್ತು ಸ್ನೇಹ ಒಪ್ಪಂದ"ಕ್ಕೆ ಸಹಿ ಹಾಕಿದರು. ಇದು ಅಮೆರಿಕದ ಒತ್ತಡವನ್ನು ಎದುರಿಸಲು ಭಾರತಕ್ಕೆ ದೊಡ್ಡ ಶಕ್ತಿಯನ್ನು ನೀಡಿತು.

​ತಟಸ್ಥ ನೀತಿ (Non-Aligned Movement): ನೆಹರೂ ಅವರ ಹಾದಿಯಲ್ಲೇ ಸಾಗಿದ ಇಂದಿರಾ, ಭಾರತವು ಯಾವುದೇ ಬಣಕ್ಕೆ ಸೇರದೆ ಸ್ವತಂತ್ರವಾಗಿರಬೇಕು ಎಂಬ ನೀತಿಯನ್ನು ಬಲಪಡಿಸಿದರು. ಅವರು ವಿಶ್ವದ ಅಭಿವೃದ್ಧಿಶೀಲ ರಾಷ್ಟ್ರಗಳ ನಾಯಕಿಯಾಗಿ ಹೊರಹೊಮ್ಮಿದರು.

​೨. ಆರ್ಥಿಕ ಸುಧಾರಣೆಗಳು: ೨೦ ಅಂಶಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ

​೧೯೭೫ರಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು "ಬಡತನ ನಿರ್ಮೂಲನೆ"ಗಾಗಿ '೨೦ ಅಂಶಗಳ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮ'ವನ್ನು (20 Point Programme) ಜಾರಿಗೆ ತಂದರು. ಈ ಯೋಜನೆಯ ಪ್ರಮುಖ ಅಂಶಗಳೆಂದರೆ:

​ಕೃಷಿ ಭೂಮಿಯ ಮರುಹಂಚಿಕೆ ಮತ್ತು ಭೂರಹಿತರಿಗೆ ಜಮೀನು ನೀಡುವುದು.

​ಬಾಂಡ್ ಕಾರ್ಮಿಕ ಪದ್ಧತಿಯ (Bonded Labour) ಸಂಪೂರ್ಣ ನಿರ್ಮೂಲನೆ.

​ಹಳ್ಳಿಗಳ ಕುಡಿಯುವ ನೀರು ಮತ್ತು ವಿದ್ಯುತ್ ಸೌಲಭ್ಯಕ್ಕೆ ಆದ್ಯತೆ.

​ಅಗತ್ಯ ವಸ್ತುಗಳ ಬೆಲೆ ಏರಿಕೆಯನ್ನು ತಡೆಹಿಡಿಯುವುದು.

ಈ ಕಾರ್ಯಕ್ರಮವು ಗ್ರಾಮೀಣ ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಅವರಿಗೆ ಅಪಾರ ಜನಪ್ರಿಯತೆಯನ್ನು ತಂದುಕೊಟ್ಟಿತು.

​೩. ಪರಿಸರ ಪ್ರೇಮ ಮತ್ತು 'ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್'

​ಬಹಳಷ್ಟು ಜನರಿಗೆ ತಿಳಿಯದ ವಿಷಯವೆಂದರೆ, ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಪರಿಸರ ಸಂರಕ್ಷಣೆಯ ಬಗ್ಗೆ ಬಹಳ ಕಾಳಜಿ ಹೊಂದಿದ್ದರು.

​ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣೆ: ೧೯೭೨ರಲ್ಲಿ ಅವರು 'ವನ್ಯಜೀವಿ ಸಂರಕ್ಷಣಾ ಕಾಯ್ದೆ'ಯನ್ನು ಜಾರಿಗೆ ತಂದರು.

​ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್ (೧೯೭೩): ಭಾರತದ ರಾಷ್ಟ್ರೀಯ ಪ್ರಾಣಿಯಾದ ಹುಲಿಗಳ ಸಂತತಿಯನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಅವರು 'ಪ್ರಾಜೆಕ್ಟ್ ಟೈಗರ್' ಅನ್ನು ಆರಂಭಿಸಿದರು. ಇಂದು ಭಾರತದಲ್ಲಿ ಹುಲಿಗಳು ನೆಮ್ಮದಿಯಾಗಿವೆ ಎಂದರೆ ಅದಕ್ಕೆ ಅವರು ಹಾಕಿಕೊಟ್ಟ ಬುನಾದಿಯೇ ಕಾರಣ.

​೪. ಆಪರೇಷನ್ ಬ್ಲೂ ಸ್ಟಾರ್: 

ಅನಿವಾರ್ಯದ ಕಠಿಣ ನಿರ್ಧಾರ

​೧೯೮೦ರ ದಶಕದಲ್ಲಿ ಪಂಜಾಬ್‌ನಲ್ಲಿ ಪ್ರತ್ಯೇಕತಾವಾದಿ ಚಳವಳಿ ತೀವ್ರವಾಗಿತ್ತು. ಜರ್ನೈಲ್ ಸಿಂಗ್ ಭಿಂದ್ರನ್‌ವಾಲೆ ನೇತೃತ್ವದ ಸಶಸ್ತ್ರ ಗುಂಪು ಸಿಖ್ಖರ ಪವಿತ್ರ ಕ್ಷೇತ್ರವಾದ ಅಮೃತಸರದ 'ಸ್ವರ್ಣ ಮಂದಿರ'ವನ್ನು (Golden Temple) ಆಕ್ರಮಿಸಿಕೊಂಡಿದ್ದರು.

​ಸೇನಾ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆ: ೧೯೮೪ರ ಜೂನ್‌ನಲ್ಲಿ ಇಂದಿರಾ ಅವರು ದೇವಾಲಯದ ಪವಿತ್ರತೆಯನ್ನು ಉಳಿಸಲು ಮತ್ತು ಉಗ್ರರನ್ನು ಹತ್ತಿಕ್ಕಲು ಸೇನೆಯನ್ನು ಕಳುಹಿಸಿದರು. ಈ ಕಾರ್ಯಾಚರಣೆಯಲ್ಲಿ ಭಿಂದ್ರನ್‌ವಾಲೆ ಹತನಾದನು. ಆದರೆ, ಇದು ಸಿಖ್ ಸಮುದಾಯದ ಭಾವನೆಗಳಿಗೆ ಧಕ್ಕೆ ತಂದಿತು, ಇದು ಅಂತಿಮವಾಗಿ ಅವರ ಹತ್ಯೆಗೆ ದಾರಿಯಾಯಿತು.

​೫. ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಮತ್ತು ತಂತ್ರಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಒತ್ತು

​ಇಂದಿರಾ ಅವರು ಭಾರತವನ್ನು ಆಧುನಿಕ ರಾಷ್ಟ್ರವನ್ನಾಗಿ ಮಾಡಲು ವಿಜ್ಞಾನಕ್ಕೆ ಹೆಚ್ಚಿನ ಪ್ರಾಮುಖ್ಯತೆ ನೀಡಿದರು.

​ರಾಕೇಶ್ ಶರ್ಮಾ ಅವರ ಯಾನ (೧೯೮೪): ಭಾರತದ ಮೊದಲ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶ ಯಾನಿ ರಾಕೇಶ್ ಶರ್ಮಾ ಅವರು ಸೋವಿಯತ್ ರಷ್ಯಾದ ಸಹಯೋಗದೊಂದಿಗೆ ಬಾಹ್ಯಾಕಾಶಕ್ಕೆ ಹೋದಾಗ, ಇಂದಿರಾ ಅವರು ಅವರಿಗೊಂದು ಪ್ರಶ್ನೆ ಕೇಳಿದರು: "ಮೇಲಿನಿಂದ ಭಾರತ ಹೇಗೆ ಕಾಣುತ್ತಿದೆ?". ರಾಕೇಶ್ ಶರ್ಮಾ "ಸಾರೆ ಜಹಾನ್ ಸೆ ಅಚ್ಛಾ" (ಜಗತ್ತಿನಲ್ಲಿ ಎಲ್ಲಕ್ಕಿಂತ ಸುಂದರ) ಎಂದು ಉತ್ತರಿಸಿದ್ದು ಇಂದಿಗೂ ಇತಿಹಾಸದ ಅಮರ ಕ್ಷಣ.

​೬. ಉಪಸಂಹಾರ: ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರ ಪರಂಪರೆ

​ಇಂದಿರಾ ಗಾಂಧಿಯವರು ಶಕ್ತಿಯ ಸಂಕೇತ. ಆಕೆಯ ಜೀವನವು ಕೇವಲ ಗೆಲುವುಗಳ ಇತಿಹಾಸವಲ್ಲ, ಅದರಲ್ಲಿ ಕಠಿಣ ಪರಿಶ್ರಮ ಮತ್ತು ದೇಶದ ಮೇಲಿನ ಪ್ರೇಮವಿತ್ತು. ಅವರ ವ್ಯಕ್ತಿತ್ವದಲ್ಲಿ ದಯೆ ಮತ್ತು ಕಠಿಣ ನಿರ್ಧಾರಗಳ ಅದ್ಭುತ ಸಂಗಮವಿತ್ತು.

​

​